Dagana 18.–21. maí 2026 héldu Félag íslenskra rafvirkja (FÍR) og Rafiðnaðarsamband Íslands fund og stóðu fyrir eftirlitsferð í Reykjavík í samstarfi við fulltrúa frá ELA (European Labour Authority), EFBWW (European Federation of Building and Woodworkers), NFBWW (Nordic Federation of Building and Woodworkers), félagsmálaráðuneytið og norska og íslenska vinnueftirlitið. Samhliða var haldinn fundur um málefni OHS (Occupational Health and Safety). Um var að ræða fyrsta sameiginlega ELA-eftirlit í samvinnu Íslands og Noregs.

Fundurinn

Á fyrsta fundardeginum, 19. maí, hófust kynningar með inngangserindi um vinnuvernd frá norrænu sjónarmiði, fluttu af Kai Christoffersen, formanni OHS-nefndar NFBWW og EFBWW. Í kjölfarið kynntu fulltrúar ELA hlutverk og starfsemi þess, þar á meðal Robertas Lukasevicius, yfirmaður sviðs eftirlits og greiningar hjá ELA, og Pål Skaufjord, tengiliður ELA fyrir Noreg, Ísland og Liechtenstein. Þeir fóru einnig yfir hvernig sameiginlegt eftirlit virkar sem tæki til að styrkja samvinnu milli ríkja um vinnurétt og vinnuvernd. Tom Deleu, framkvæmdastjóri EFBWW, og Giuseppe Peretti, sérfræðingur í vinnuvernd hjá EFBWW, kynntu meginmarkmið vinnuverndar og ræddu síðan helstu áskoranir í byggingageiranum, bæði á norrænum og evrópskum vettvangi.

Að hádegisverði loknum var haldinn undirbúningsfundur fyrir eftirlitsheimsóknina þar sem íslenska líkanið var kynnt þegar að vinnustaðaeftirliti kemur. Mirabela Aurelia Blaga, lögfræðingur og eftirlitsfulltrúi Fagfélaganna, flutti erindið. Hún fór í gegnum lagaramma íslenska líkansins og útskýrði hvernig tvíþætta eftirlitskerfi virka í framkvæmd.

Á öðrum fundardegi, 20. maí, var farið yfir niðurstöður eftirlitsheimsóknarinnar og fulltrúar hvers lands deildu reynslu og tillögum að sameiginlegum lausnum. EFBWW lagði síðan fram meginmarkmið samtakanna á sviði vinnuverndar á evrópskum vettvangi.

Eftirlitsheimsóknin á nýja Landspítalann

Kl. 13:00 þann 19. maí hófst sjálf eftirlitsheimsóknin en um var að ræða fyrstu heimsóknina af þessum toga sem fram hefur farið á Íslandi, þ.e. heimsókn sem samanstendur af fulltrúum nokkurra landa.

Eftirlitsfulltrúar Fagfélaganna, Eflingar og FIT sáu um skipulagningu heimsóknarinnar frá A til Ö í nánu samstarfi við frábæra og faglega fulltrúa á byggingasvæði Nýja Landspítalans, sem tóku vel á móti hópnum.

Byggingasvæði Nýja Landspítalans er stærsta og dýrasta byggingaverkefni í sögu Íslands. Aðalbygging spítalans mun ná yfir um 70.000 fermetra og skiptist í fimm byggingarhluta, sem gerir hana að einni stærstu byggingu landsins. Nýi Landspítalinn mun bjóða upp á 700 sjúkrarúm.

Á eftirlitsdeginum komu 50 starfsmenn byggingasvæðisins frá 10 löndum við sögu. Þeirra á meðal voru Íslendingar, Pólverjar, Litháar, Króatar og Portúgalar. 37 þeirra voru skráðir í stéttarfélag. Tuttugu og fjórir af þessum 50 voru aðstoðarmenn sem sinntu smíðum og öðrum störfum án þess að hafa sveinspróf eða meistararéttindi. Í mörgum tilvikum eru þessir starfsmenn með menntun frá heimalandi sínu, sem hefur ekki verið viðurkennd hér á landi, eða eru einungis með starfsreynslu. Starfsmennirnir voru hvattir til að kynna sér möguleika á viðurkenningu á menntun sinni. Slík viðurkenning getur skipt miklu máli fyrir réttindi þeirra, launakjör og framtíðarmöguleika á vinnumarkaði.

Hvers vegna íslenska líkanið sker sig úr

Fáar þjóðir í Evrópu eða víðar í heiminum hafa náð að setja á fót kerfi þar sem stéttarfélög fara með lögformlegt eftirlitshlutverk á vinnustöðum á sama stigi og ríkisstofnanir. Á Íslandi er þetta bundið í lög nr. 42/2010. Lögin veita stéttarfélögum og Samtökum atvinnulífsins formlegar eftirlitsheimildir, aðgang að vinnustöðum og gögnum, og tengingu við sameiginlegan gagnagrunn með lögreglu, skattyfirvöldum, útlendingayfirvöldum og fleiri stofnunum.

Þetta veitir stéttarfélögum beinan aðgang að starfsmönnum sem hafa þannig tækifæri til að ávinna sér traust þeirra. Það getur sérstaklega nýst erlendum verkamönnum. Yfir 90% launafólks á Íslandi er í stéttarfélagi, sem er meðal allra hæsta hlutfalls á heimsvísu. Þannig hefur það verið áratugum saman og er forsenda þess að líkanið virki.

Þessir þættir saman; lögbundið eftirlitshlutverk stéttarfélaga, sameiginlegur gagnagrunnur, formleg samvinna milli ríkis og aðila vinnumarkaðarins og mjög hátt hlutfall stéttarfélagsaðildar, gera íslenska líkanið fyrirmynd að mati sérfræðinga ELA og EFBWW.

Cosmin Boiangiu, framkvæmdastjóri ELA, lýsti yfir sérstakri ánægju með heimsóknina og undirstrikaði að sameiginlegt eftirlit af þessum toga sé mikilvægt tæki til að tryggja sanngjarnar vinnuaðstæður á evrópska efnahagssvæðinu öllu. Í heimsókn sinni átti Boiangiu einnig fund með Ragnari Þór Ingólfssyni, ráðherra félags- og húsnæðismála, sem og fulltrúum ASÍ og SA.

Mikilvægi samstarfsins

Ísland er nýjasti meðlimur ELA, sem gekk til liðs við samtökin sem EES-ríki í júní 2025. Þessi fyrsta sameiginlega heimsókn er mikilvægur áfangi og sýnir hvernig Ísland getur bæði lært af reynslu annarra landa og jafnframt lagt þekkingu sem byggir á eigin reynslu af mörkum. Heimsókninni er ætlað að opna dyr að frekara samstarfi og leggja grunn að samræmdum aðgerðum til að tryggja réttlátar vinnuaðstæður og öruggt vinnuumhverfi um allt Evrópska efnahagssvæðið.